Zanim Krzyżacy rozpoczęli w XV w. kolonizację tak zwanej „Wielkiej Puszczy” (Grosse Wildniss), tereny obejmujące Jaćwież właściwą oraz jej południową część nazywaną także Połekszem (Polexia), były już od co najmniej stu pięćdziesięciu lat bardzo słabo zaludnione. W okolicach dzisiejszych Starych Juch, zakładanie nowych wsi, przeważnie na prawie magdeburskim, rozpoczęto przed wojną trzynastoletnią (najprawdopodobniej w latach 1444–1454). Zakon krzyżacki oparł akcję osadniczą na ludności pochodzącej przede wszystkim z terenów polskich. Nowi gospodarze otrzymywali przywileje należne tzw. wolnym, zwanym także ziemianami lub Freye. Początkowo ich status prawny zbliżony był do szlachty, która w zamian za ziemię, zobowiązana była do płacenia czynszów, dziesięciny oraz świadczenia służby wojskowej i udziału w polowaniach.
Osadnicy, którzy pojawiali się na pojaćwieskich terenach „Wielkiej Puszczy”, zaczynali gospodarowanie tam, gdzie przeważały lasy i jeziora. Aby uzyskać pola orne, łąki i pastwiska, karczowali lub wypalali część kniei. W pozostałych lasach kwitło bartnictwo, czyli hodowla pszczół w barciach wykonywanych (dzianych) w pniach starych drzew. Mieszkańcy, zarówno Starych, jak i Nowych Juch mogli również zakładać przydomowe pasieki. Ponadto, pod pewnymi warunkami, mogli także polować w lasach oraz zajmować się połowem ryb.

Szczególną rolę pełnili starostowie bartni, którymi zostawali najbardziej poważani wśród mieszkańców bartnicy. Zarządzali oni nie tylko lokalną produkcją miodu, ale sprawowali również część władzy sądowniczej.